کاشی معقلی (یا کاشی بنایی)، یک نوع خاص و منحصر به فرد از کاشیکاری سنتی ایرانی است که از نظر ساختار و کاربرد، با سایر انواع کاشیها تفاوت دارد. این نوع کاشی، بیشتر در معماری بناهای مذهبی و تاریخی مورد استفاده قرار میگرفت و به دلیل سادگی، زیبایی و هماهنگی با عناصر معماری، جایگاه ویژهای در هنر ایران دارد. در ادامه به توضیح ویژگیها و فرایند ساخت کاشی معقلی میپردازیم:
ویژگیها:
- ساختار: کاشی معقلی، از کنار هم قرار گرفتن آجرهای تراشخورده یا کاشیهای کوچک با طرحهای هندسی ساده، مانند مربع، مستطیل، لوزی، و مثلث، تشکیل میشود. این آجرها یا کاشیها، به صورت برجسته یا فرورفته در کنار یکدیگر قرار میگیرند و نقشهای هندسی پیچیدهای را ایجاد میکنند.
- طرحها: طرحهای کاشی معقلی، بر اساس تکرار و ترکیب اشکال هندسی ساده، ایجاد میشوند. این طرحها، معمولاً شامل الگوهای شطرنجی، ستارهای، و شبکهای هستند. استفاده از این الگوها، باعث ایجاد یک بافت بصری منظم و جذاب میشود.
- رنگها: کاشی معقلی معمولاً از رنگهای محدودی استفاده میکند. رنگهای اصلی مورد استفاده در این نوع کاشی، شامل فیروزهای، لاجوردی، سفید، و آجری (رنگ طبیعی آجر) هستند. ترکیب این رنگها، باعث ایجاد کنتراست و زیبایی در طرح میشود.
- تکنیک: در این روش، از قالبهای خاصی برای تراش دادن آجرها یا کاشیها استفاده میشود. برش و تراش این قطعات باید با دقت و مهارت انجام شود تا طرح نهایی به درستی شکل بگیرد.
- کاربرد: کاشی معقلی بیشتر برای تزئین سطوح صاف مانند دیوارها، نماهای بیرونی، و سردرهای بناها استفاده میشود. این کاشی، به دلیل سادگی و هماهنگی با عناصر معماری، برای ایجاد یکپارچگی و زیبایی در فضا بسیار مناسب است.
- تاریخچه: این هنر، ریشه در معماری دورههای سلجوقی و ایلخانی دارد و در دورههای بعدی نیز مورد استفاده قرار گرفته است. کاشی معقلی، به عنوان یک عنصر تزئینی مهم در بناهای تاریخی ایران، نقش مهمی در زیبایی و شکوه این بناها داشته است.
فرایند ساخت:
- تهیه مصالح: ابتدا، آجرها یا کاشیهای مورد نیاز تهیه میشوند. این آجرها یا کاشیها، معمولاً از جنس خاک رس هستند و پس از پخت، استحکام لازم را پیدا میکنند.
- طراحی الگو: طرح مورد نظر، با توجه به نوع و اندازه آجرها یا کاشیها، بر روی کاغذ طراحی میشود. این طرح، شامل نحوه قرارگیری آجرها یا کاشیها و رنگهای مورد استفاده است.
- برش و تراش آجرها/کاشیها: آجرها یا کاشیها، با توجه به طرح، به شکلهای مورد نظر برش داده میشوند. این کار، با استفاده از ابزارهای مخصوص، مانند ارههای دستی یا دستگاههای برش، انجام میشود.
- چیدمان: آجرها یا کاشیها، بر اساس طرح، در کنار هم چیده میشوند. این کار، معمولاً بر روی یک سطح صاف و با استفاده از ملات انجام میشود.
- پرداخت نهایی: پس از اتمام چیدمان، سطح کاشی معقلی صاف و یکدست میشود. در صورت نیاز، بندکشی بین قطعات آجر یا کاشی انجام میشود تا یکپارچگی طرح حفظ شود.
کاربردها:
کاشی معقلی در تزئین قسمتهای مختلف بناها، از جمله:
- نماهای خارجی
- دیوارها
- سردرها
- منارهها
- گنبدها (به صورت محدود)
به کار میرود. این کاشی، به دلیل سادگی و زیبایی، جلوهای خاص به بنا میبخشد و نمادی از هنر و معماری سنتی ایران است. امروزه نیز، از این هنر در بازسازی و مرمت بناهای تاریخی و همچنین در طراحی و ساخت بناهای جدید استفاده میشود.